Brahms – Fest- und Gedenkspruche

In 1890 besloot Brahms te stoppen met componeren. Hij was 57, veel van zijn oude vrienden waren overleden, en hoewel Brahms veel genoegen beleefde aan het ondersteunen van jong talent, vond hij het wat zijn eigen composities betreft welletjes geweest. Erg lang hield hij zich niet aan dit voornemen; kort na zijn officiële pensioen ontmoette Brahms Richard Mühlfeld, de klarinettist die hem inspireerde tot het schrijven van een klarinetconcert en een aantal kamermuziekwerken. Vocale werken zouden er echter niet meer verschijnen, afgezien van de vier ernste Gesänge uit 1896, het jaar van Brahms’ dood.

In het jaar voor zijn radicale beslissing componeerde Brahms nog twee koorwerken: zijn Drei Motetten uit 1898 en zijn Fest- und Gedenksprüche uit 1888-1889. Beide zijn driedelig, dubbelkorig en a capella. Stilistisch heeft Brahms zich wellicht laten beïnvloeden door de werken van Heinrich Schütz, van wiens werken enkele jaren eerder opnieuw waren uitgegeven. De opzet en tekstkeuze van de Fest- und Gedenksprüche zijn echter vooral ingegeven door politieke gebeurtenissen in 1888, het zogenaamde Drei-Kaiser-Jahr. In één jaar tijd overleden zowel de oude keizer Wilhelm als zijn zoon Friedrich III. Hierdoor kwam de negenentwintigjarige Wilhelm II op de troon. Otto von Bismarck, de ‘IJzeren Kanselier’, die de keizerlijke familie jarenlang had bijgestaan, werd door Wilhelm II aan de kant geschoven. Dit zorgde voor grote onrust onder het Duitse volk. Sinds de Franse Revolutie was in heel West-Europa de roep naar een democratische en socialistische staat gegroeid. En hoewel Duitsland een parlement had, lag de eigenlijke macht in handen van de keizer. Dankzij de politieke danspassen van Von Bismarck bleef dit systeem gehandhaafd, maar het bleef een precair evenwicht. Door zijn belangrijkste raadgever sneed Wilhelm II zich flink in de vingers, want hoewel overtuigd van zijn eigen onfeilbaarheid, was de jonge monarch een slecht regeerder, en een belabberd politicus.

De Fest- und Gedenksprüche, gecomponeerd voor de nationale feestdagen, kan worden gezien als een reflectie op dit spanningsveld tussen het Duitse volk en het politieke rijk. In eerste deel, “Unsere Väter”, worden de twee koren tegen elkaar uitgespeeld. Koor twee zet in met een simpele, bijna rudimentaire melodie, voornamelijk opgebouwd uit drieklanken. Koor één antwoordt met een intellectuele, melismatische variant op de inzet van koor twee. Naarmate de tekst van psalm 22 vordert, ontwikkelt het ‘eenvoudige’ koor zich, eerst met een aarzelende, verkorte imitatie van koor één (“halfst du ihnen aus”) en vervolgens met een krachtige inzet van het zesde vers (“Zu Dir schrieen sie”), waarvan het sopraanmotief door de sopranen van koor één wordt overgenomen in een stijgende climax. In dit vers vallen de verschillen tussen de twee koren weg, helemaal wanneer bij de herhaling in maat 21 de rollen worden omgedraaid. Het is dan ook nauwelijks een verassing als in maat 30, op de tekst van psalm 29 vers 11, de koren voor het eerst samenklinken, eerst als vierstemmig mannenkoor, vervolgens alle acht stemmen. Opvallend is, dat de melodie hier weer eenvoudiger is, met minder melismen en vaker gebaseerd op drieklanken. Enerzijds is dit de reden waarom de muziek hier krachtig klinkt, anderzijds is het wellicht een verwijzing naar het ‘eenvoudige’ Volk, dit keer in een veel positievere context. De uiteindelijke boodschap is echter duidelijk: slechts een verenigd volk is sterk en kan de zegeningen van de vrede kennen.

In het tweede deel verwijst de tekst nog duidelijker naar de recente politieke gebeurtenissen. Zolang een sterke macht (Von Bismarck en de keizer) de scepter zwaait, heerst er vrede, maar wanneer er verdeeldheid heerst, dreigt het rijk uiteen te vallen. Het krachtige C-groot, de martiale ritmes, en korte motieven zetten een sterke, vertrouwenwekkende structuur neer. Dan brokkelt, na een door rusten gesepareerd “aber”, de zekerheid af. De muziek wordt syncopisch, de dooreengevlochten melodieën vermijden accenten op de eerste tel. “Das wird wüste” klinkt weer min of meer homofoon, op laagliggende, desolate accoorden. Vervolgens laat Brahms, in een wirwar van dalende motieven, de huizen letterlijk over elkaar heen vallen. De situatie wordt gered door de cavalerie; met een vokaal trompetgeschal wordt de ‘sterke gewapende’ weer op zijn troon gezet.

In het derde deel zijn het niet zozeer de twee koren alswel de verschillende stemgroepen die tegenover elkaar worden gezet. De tekst is afkomstig uit het vijfde boek van de Tora, Deuteronomium (in het Duits: 5. Mose), en is zowel als verheerlijking van het volk dat God nabij is, als een waarschuwing Hem in de toekomst niet te vergeten. Bij de inzet van vers negen, “Hüte dich nur”, schrijft Brahms een dubbelcanon. De lange notenwaarden en bijna doorzichtige harmonie geven de canon een plechtig karakter, een sterke tegenstelling met de voorgaande feestelijke maten. De ietwat archaïsche stijl doet denken aan de werken van Schütz. Brahmsdeskundige Daniel Beller stelt in haar analyse van dit deel, dat het historische stijlcitaat op twee manieren de tekst van Deuteronomium 4:9 uitdrukt. Ten eerste verwijst het naar de geschiedenis die de toehoorder met eigen ogen heeft gezien. Maar daarnaast verwijst het naar de verborgen zinspeling op de wetten die Mozes aan het volk heeft voorgelegd, en herinnert aan hun verbond met God. In de zeventiende en vroege achttiende eeuw is namelijk gebruikelijk om tekst die verwijst naar stabiliteit, zoals onwrikbaarheid, vertrouwen en Goddelijke wetten, uit te drukken in een ‘liggende’ of zeer traag stijgende melodie en/of lange notenwaarden. Na deze terugblik richt Brahms zijn ogen op de toekomst (“und sollst deinen Kindern”), met de herneming van het beginthema. Een volledige reprise wordt het dit keer niet: al na veertien maten wordt de afsluiting ingezet. Zeven partijen zetten na elkaar het beginarpeggio neer, onder een tien maten durend orgelpunt van de tweede bassen. Bij het laatste “amen” klinken de twee koren eensgezinder dan bij het begin van de Fest- und Gedenksprüche voor mogelijk werd gehouden.

Search
Categories